زهد و تقوا نشان مىدادند . « 1 » شمار زيادى از كرّاميان در خراسان به سر مىبردند و جمعيت آنان در نيشابور چشمگير بود « 2 » و در هرات ، سمرقند و فرغانه ( در ماوراء النهر ) نيز حضور داشتند . « 3 » آنان هم‌چنين در گرگان ، طبرستان ، برخى شهرهاى شام و مصر يافت مىشدند . « 4 » از ديگر فرق اهل سنت ، شفعويه « 5 » بودند كه اينان نيز در شهرهاى مختلف خراسان ، شام و طبرستان به سر مىبردند . « 6 » هم‌چنين فرقهء نجاريه « 7 » در نيشابور و رى « 8 » و برخى از پيروان سفيان ثورى در خوزستان بودند . « 9 » از مهم‌ترين طوايفى كه بايد از آن‌ها نام برد خوارج هستند . پيدايش و زادگاه خوارج در عراق بود ؛ اما پس از آن‌كه به دست عمّال امويان در عراق به شدت سركوب و كشتار شدند به شرق و غرب جهان اسلام و نواحى دوردست پناه بردند . سيستان و شرق خراسان از مهم‌ترين جايگاه‌هاى خوارج در اين عصر بود . « 10 » اباضيه ، يكى از فرق خوارج ، در نواحى جنوب شبه جزيره عرب فعاليت داشتند « 11 » ، اما مهم‌ترين مركز خوارج در اين عصر را بايد شمال آفريقا دانست كه اصطخرى جغرافىنويس به آن اشاره دارد . « 12 » تشكيل و حضور دولت‌هاى خوارج

--> ( 1 ) . مشكور ، فرهنگ فرق اسلامى ، ص 364 . ( 2 ) . مقدسى ، همان ، ص 323 . ( 3 ) . همان ، ص 395 . ( 4 ) . همان ، ص 365 و 179 و 203 . ( 5 ) . احتمالا فرقه‌اى بودند كه به شفاعت ائمه اعتقاد داشتند و يا گروهى از اهل حديث بودند . ر . ك : مشكور ، همان ، ص 257 . ( 6 ) . همان ، ص 322 ، 365 و 180 . ( 7 ) . پيروان حسين بن نجار عقايدى ميانه اهل حديث و معتزله داشتند . ر . ك : مشكور ، همان ، ص 438 . ( 8 ) . مقدسى ، همان ، ص 323 و 395 . ( 9 ) . همان ، ص 395 . ( 10 ) . همان ، ص 323 و ابن رسته ، صورة الارض ، ص 203 . ( 11 ) . اصطخرى ، المسالك و الممالك ، ص 28 . ( 12 ) . همان ، ص 45 .